Op 26 mei gaf Ronald Scholten, ook wel bekend als Dr. Ferm, een presentatie over fermentatieconcepten voor pluimvee in het kader van VALORAGRO, een EU-project waarin agrarische reststromen middels fermentatie worden opgewaardeerd als veevoer. Een aantal Caring Farmers boeren hebben zicht hierbij aangesloten om mee te doen als Living Lab, ze gaan onder begeleiding zelf aan de slag met het fermenteren van reststromen. Scholten heeft 25 jaar ervaring met het fermenteren van veevoer. In eerste instantie vooral voor varkens en de laatste jaren focust hij zich ook op fermentatie voor vleeskuikens en leghennen. Hij werkt wereldwijd en vooral in opdracht van grote integraties.

Wat is fermenteren?

Fermentatie werkt zo: melkzuurbacteriën worden actief en zetten suikers (glucose) om. Dat resulteert in de afbraak van macro-moleculen in kleinere moleculen, de productie van organische zuren (lagere pH), de productie van bioactieve metabolieten/postbiotics en natuurlijk de vermenigvuldiging van bacteriën zelf. Melkzuurbacteriën kunnen in tegenstelling tot een kip ook anti nutritionele factoren (ANF’s) afbreken. ANF’s zijn natuurlijke stoffen in voedermiddelen die de opname en benutting van voedingsstoffen door kippen kunnen verminderen. Ze komen onder andere voor in soja, granen en peulvruchten en omvatten stoffen zoals fytinezuur, tanninen, lectinen en oligosachariden. Fermentatie vergemakkelijkt dus de vertering voor de kip en verbetert de maagdarmgezondheid.

Voorwaarden en basisprincipes

Fermenteren is interessant, maar hoe doe je het in de praktijk? Er zijn een paar vereiste condities: vocht, voedingstoffen voor de bacterie (suikers), temperatuur, en tijd. Er zijn twee soorten fermentatie: vloeibaar (vrij water, 70-80% vocht) en solid state fermentatie (geen vrij water; vochtgehalte 30-50%). De basisprincipes voor succesvol fermenteren zijn:

• Startcultuur: gebruik melkzuurbacteriën die al geactiveerd zijn),
• Temperatuur van 35 graden: voor het maximaliseren van de groei van melkzuurbacteriën,
• Batch fermentatie: om de hygiëne te waarborgen werkt men in batches en begin altijd opnieuw,
• Anaeroob: de melkzuurbacterie wil zo min mogelijk zuurstof; zorg voor een luchtdichte omgeving,
• Hygiëne is zeer belangrijk. Tussen de batches moet worden schoongemaakt. Scholten waarschuwt: ‘fermentatie luistert nauw: je doet het goed, of niet goed.’  

Wat kun je het beste fermenteren?

De melkzuurbacterie heeft naast vocht suiker (glucose) nodig. Als suiker beschikbaar is, kan elke grondstof worden gefermenteerd. Als je een grondstof hebt met heel weinig suiker, kun je bijvoorbeeld tarwegries bijmengen (een goedkope bron met veel suiker).

Grondstoffen met een hoog gehalte aan anti-nutritionele factoren zijn het meest interessant voor fermentatie, omdat je de voedingswaarde dan echt verhoogt, vertelt Scholten. Hij heeft vroeger granen gefermenteerd, maar dat vindt hij nu zonde omdat granen al relatief goed verteerbaar zijn. ‘Je wilt de voederwaarde van de grondstof opwaarderen, dan is er veel meer winst te behalen bij bijvoorbeeld lupinen, erwten, bonen, raapzaadschroot en zonnebloemschroot.’

Bij het gebruik van voedselresten voor fermentatie plaatst hij een belangrijke voetnoot: ‘groenten en fruit zijn super gevoelig voor gisting en door gisting verdwijnen de suikers. De factor tijd is daarin dus enorm belangrijk: wacht niet te lang met het fermenteren.’

Hoe voer je gefermenteerd voedsel?

Huidige droogvoersystemen kunnen maximaal 15 tot 18 procent vocht verwerken. Dat maakt het moeilijk om gefermenteerd voer te verstrekken omdat daarin snel te veel vocht zit. Door een klein percentage, tussen 5 en 8% ferment toe te voegen aan het gewone voer kun je een vochtpercentage van maximaal 18% bereiken. Van een opgedroogde solid state ferment, zoals corn cob mais (CCM) kun je maximaal 15-20 % toevoegen. In grote stallen met lange voersystemen heeft men geleerd dat voordat het mengsel van voer met ferment in het voersysteem kan worden verstrekt, het vocht eerst in het voer moet trekken. Anders plakte het voer te veel. Hiervoor is een extra silo vereist waarin het mengsel even kan staan. Hoewel Ronald vooral in grote houderijsystemen werkt kan fermenteren op elke schaal. Hoe kleiner de schaal, hoe makkelijker het handwerk is.

Als je meer wil weten of geïnteresseerd bent om zelf met fermentatie aan de slag te gaan binnen het VALORAGRO project dan kun je mailen naar vera@caringfarmers.nl.